Mevsimsel Duygudurum Bozukluğu (MDB), halk arasında bilinen adıyla kış depresyonu, depresif belirtilerin belirli mevsimlerde –çoğunlukla sonbahar ve kış aylarında– ortaya çıkması veya şiddetlenmesi durumudur. DSM-5 tanı kriterlerinde “Mevsimsel Özellikli Majör Depresif Atak” başlığı altında tanımlanan bu durum, biyolojik ve çevresel faktörlerin birleşimiyle oluşur.
MDB’nin temelinde; sirkadiyen ritim (biyolojik saat) bozuklukları, melatonin düzeylerinde artış, mutluluk hormonu olarak bilinen serotonerjik sistemde azalma ve gün ışığına yetersiz maruziyet yatmaktadır.
İçindekiler
MDB Belirtileri Nelerdir?
Kişinin günlük yaşam kalitesini düşüren bu bozukluk, genellikle şu belirtilerle kendini gösterir:
- Enerji Kaybı: Sürekli yorgunluk hali, letarji.
- Uyku Düzeni Değişiklikleri: Doyurulmamış uyku ihtiyacı ve sabah uyanmakta güçlük.
- İştah Değişiklikleri: Özellikle karbonhidratlı ve yağlı yiyeceklere karşı aşırı istek.
- Duygusal Çöküş: Anhedoni (keyif alamama), hüzün, umutsuzluk.
- Sosyal İzolasyon: İçe kapanma, sosyal ortamlardan geri çekilme.
- Motivasyon ve Odaklanma Sorunu: Dikkat dağınıklığı ve isteksizlik.
Ne Zaman ve Neden Ortaya Çıkar?
MDB çoğunlukla gün ışığının azaldığı sonbahar döneminde başlar ve en yüksek şiddetine kış aylarında ulaşır. İlk ataklar genellikle ergenlik sonu veya erken yetişkinlik döneminde gözlemlenir.
Bu durumun en belirgin özelliği, atakların her yıl aynı dönemlerde tekrar etmesi ve bahar/yaz aylarında belirtilerin kendiliğinden kaybolmasıdır.
Kimler Risk Altındadır?
Araştırmalar, MDB’nin kadınlarda erkeklere kıyasla 3-4 kat daha sık görüldüğünü ortaya koymaktadır. Ayrıca şu gruplarda risk daha yüksektir:
- Aile öyküsünde depresyon bulunanlar.
- Kronik depresyon geçmişi olanlar.
- Gün ışığı almayan kapalı ofislerde uzun saatler çalışanlar.
- Düzenli fiziksel aktivite yapmayan (sedanter) bireyler.
Türkiye’nin coğrafi konumu ve mevsimsel güneş ışığı değişkenliği, bu rahatsızlığın epidemiyolojisini (görülme sıklığını) doğrudan etkilemektedir.
MDB’nin Nedenleri (Etiyoloji)
Hastalığın ortaya çıkışı tek bir sebebe dayanmaz, çok faktörlüdür:
- Biyolojik Faktörler: Gün ışığının azalması sirkadiyen ritmi bozar, uyku hormonu melatonini artırırken serotonin sentezini azaltır.
- Psikolojik Faktörler: Kışın eve kapanma, aktivite azalması ve “öğrenilmiş çaresizlik” döngüsü depresyonu besler.
- Çevresel Faktörler: Soğuk iklim ve sosyal etkileşimin azalması tetikleyicidir.
- Genetik Faktörler: CLOCK genleri gibi biyolojik saati düzenleyen genlerdeki varyasyonların yatkınlık yarattığı bilinmektedir.
Psikoterapi MDB’yi Nasıl İyileştirir?
Mevsimsel depresyon tedavisinde psikoterapiler; kişinin aktivite düzeyini artırma, düşünce yapısını düzenleme ve nüksleri önleme konusunda oldukça etkilidir. Evre Psikoterapi olarak uyguladığımız başlıca yöntemler şunlardır:
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
BDT, MDB tedavisinde etkinliği kanıtlanmış en güçlü yöntemlerden biridir.
- Kış aylarında tetiklenen olumsuz otomatik düşünceleri yeniden yapılandırır.
- Davranışsal Aktivasyon (BA) ile pasiflik döngüsünü kırar.
- “Zihinsel filtreleme” ve “felaketleştirme” gibi bilişsel çarpıtmaları düzeltir.
- Işık terapisi kadar etkili olduğu ve uzun vadede nüks oranlarını düşürdüğü gözlemlenmiştir.
EMDR Terapisi
MDB’yi ağırlaştıran geçmiş travmatik izler, çaresizlik hissi ve “kış = mutsuzluk” gibi yerleşmiş şemalar üzerinde çalışır. EMDR, bu anıları işleyerek mevsimsel tetikleyicilere karşı duygusal dayanıklılığı artırır.
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT)
ACT, özellikle duygusal kaçınmayı azaltmaya odaklanır.
- Olumsuz duyguları bastırmak yerine onları kabul etmeyi öğretir.
- Kişinin değerleri doğrultusunda harekete geçmesini sağlar.
- Umutsuzluk hissiyle kurulan ilişkiyi dönüştürerek işlevselliği artırır.
Psikiyatrik ve Biyolojik Tedavi Yaklaşımları
MDB tedavisinde psikoterapinin yanı sıra biyolojik müdahaleler de kritik rol oynar.
Işık Terapisi (Fototerapi)
MDB için birinci basamak tedavi yöntemidir. Sabah saatlerinde 10.000 lux şiddetindeki özel ışığa 20-30 dakika maruz kalmak, sirkadiyen ritmi düzenler ve melatonin baskılanmasını sağlar. Genellikle 1-2 hafta içinde belirgin iyileşme görülür.
Sirkadiyen Düzenlemeler
- Sabah uyanma saatinin sabitlenmesi.
- Fiziksel aktivitenin artırılması.
- Mümkün olduğunca gün ışığından faydalanma.
Sonuç olarak; BDT, Işık Terapisi ve Farmakoterapi kombinasyonları, hem hızlı yanıt almak hem de uzun vadede koruyuculuk sağlamak adına en etkili yaklaşımdır.
Kaynakça (Tıklayıp Görüntüleyebilirsiniz)
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
- Lam, R. W., & Levitt, A. J. (1999). Canadian Consensus Guidelines for the Treatment of Seasonal Affective Disorder.
- Rohan, K. J., et al. (2016). Randomized trial of cognitive-behavioral therapy versus light therapy for seasonal affective disorder.
- Wirz-Justice, A. (2018). Seasonality in affective disorders.
- Young, M. A., & Blondin, E. (2019). Seasonal affective disorder: Age, gender, and epidemiology.
- Fava, M., & Rosenbaum, J. F. (2015). Depression and seasonal affective disorder.
- Kuyken, W., Padesky, C., & Dudley, R. (2020). Collaborative case conceptualization in CBT.
- Hayes, S. C., Strosahl, K., & Wilson, K. (2016). Acceptance and Commitment Therapy.
- Shapiro, F. (2018). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy.
Necati YILDIRIM
EMDR psikoterapi eğitimini aldım ve EMDR terapistiyim.